Τετάρτη, 1 Οκτωβρίου 2014

Το μεταφράζειν εστί φιλοσοφείν


Μετά από τόσο καιρό που έχω να γράψω στο βιβλιομπλογκάκι μου -το οποίο ομολογουμένως μου έλειψε πολύ- και με αφορμή τη χθεσινή μέρα σκέφτηκα να μιλήσω για τη δική μας, τη λογοτεχνική μετάφραση.

Διαβάζοντας στις αρχές του καλοκαιριού το Ταξίδι στην άκρη της νύχτας έμεινα ενεή. Κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης, αναρωτιόμουν πώς είναι δυνατό ένας άνθρωπος να καταφέρνει να πιάνει τόσο καλά το σφυγμό ενός κειμένου και να τον μεταδίδει στους αναγνώστες, θαρρείς και είναι γραμμένο εξαρχής μόνο για μας. Αυτό δεν είναι εκμηδένιση του τόπου και του χρόνου, συνδημιουργία, αναδημιουργία;

Η λογοτεχνία είναι οι λέξεις, οι αποχρώσεις και τα νοήματά τους. Δίχως πολλή σκέψη, τολμώ να πω ότι πετυχημένη είναι μια μετάφραση, όταν ο νέος δημιουργός γίνει παράλληλος του πρώτου: συλλάβει σε βάθος το σύνολο του ξενόγλωσσου έργου και ό,τι αυτό κουβαλά (θέση των γραμμάτων, πιθανές σημασίες των λεκτικών συνόλων, πολλαπλές ερμηνείες των προτάσεων, ύφος), λάβει υπόψη του τη συγχρονία και τη διαχρονία του, το συγγραφέα αλλά και την πρόσληψη της εποχής. Όταν τελικά όλα αυτά μαζί μάς τα δώσει σ’ ένα καινούργιο καλλιτέχνημα, ριζωμένο λεκτικά στο σήμερα και ταυτόχρονα δεμένο με το αρχικό, την πηγή της δημιουργίας. Ρέον, ωσάν το γάργαρο νερό.

Δηλώνω λάτρης της ξένης πεζογραφίας και νιώθω ευγνωμοσύνη για όλους αυτούς τους διαμεσολαβητές της γραφής που χάρη στην ενδελεχή γνώση άλλων γλωσσών πέραν της μητρικής τους, ήρθαν σε επαφή με εκείνο, το πρωτογενές υλικό, το γνώρισαν, το κατανόησαν με μόχθο και τελικά το έφτασαν ως εμένα (τον Σελίν, το Ναμπόκοφ, τον Στάινμπεκ, τον Τσέχοφ και τόσους άλλους). Γιατί χωρίς αυτά τα διαβάσματα, δε θα ήμουν η Αγγελική του σήμερα.

Οι μεταφραστές είναι οι δικοί μου φιλόσοφοι που οδηγούν με ασφάλεια το σκάφος της πολιτείας μας. Η εγχώρια λογοτεχνία θα ήταν τελείως διαφορετική χωρίς το λειτούργημά τους. Συμβάλλουν στον καθένα ξεχωριστά, αλλά και στο σύνολο. 

Εύχομαι η προσπάθεια των χαρισματικών αυτών ανθρώπων να συνεχίσει αυτές τις δύσκολες εποχές που διανύουμε και με τη συνδρομή των εκδοτών να μπουν στα εργαστήρια της γραφής λογοτεχνών από όλα τα μήκη και πλάτη της γης, να μας φέρουν σ’ επαφή και με άλλα δημιουργήματα, προσφέροντάς μας τί άλλο, παρά το ίδιο το φως.


Η φωτογραφία είναι από εδώ: http://atypicalhipsta.com/
 

9 σχόλια:

  1. Αγγελική, καλώς ήρθες!

    Μου έλειψε το μπλογκ σου, να το ξέρεις. Προσπάθησα πριν μερικές εβδομάδες να διαβάσω το "Στρίψιμο της βίδας" και όταν το παράτησα στην μέση, ήθελα να το συζητήσω μαζί σου για να δω γιατί συνέβη αυτό. Θα επανέλθω μια άλλη φορά στο ζήτημα του Τζέημς, αν και υποψιάζομαι ότι το σημερινό σου θέμα έχει μια μακρινή συγγένεια.

    Είχα την κλασική μετάφραση του Κοσμά Πολίτη και ενώ ο συγκεκριμένος έχει δώσει πολύ σπουδαίες μεταφράσεις αγαπημένων μου κειμένων, πιστεύω ότι μερικές μεταφράσεις του χρειάζονται επικαιροποίηση, κρατάνε τον αναγνώστη λίγο πίσω, ο λόγος του μεταφραστή κυρίως και όχι εκείνος του συγγραφέα. Αυτή την αίσθηση είχα με το "Άνθρωποι και ποντίκια" του Στάινμπεκ και με το βιβλίο του Τζέημς.

    Για τους μεταφραστές τρέφω μεγάλο θαυμασμό, χωρίς όμως να χάνω την κριτική μου διάθεση απέναντί στο έργο τους, ένα έργο που δεν έχει να κάνει με την δυσκολία της γλώσσας από την οποία μεταφράζεται (τις οποίες δυσκολίες δεν υποψιάζομαι και αν μπορούσα να τις υποψιαστώ, θα μπορούσα επίσης να διαβάσω και το βιβλίο στο πρωτότυπο!) αλλά από την λογοτεχνική ποιότητα του τελικού κειμένου που φθάνει στην γλώσσα μου και θα κριθεί με την ανάλογη αυστηρότητα και αιχμηρότητα του λόγου που διαθέτει ένας ομιλών την ίδια γλώσσα!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Γεια σου Μαραμπού!

      Το "Στρίψιμο της βίδας" συγκαταλέγεται στα πιο αγαπημένα μου βιβλία. Δε νομίζω πως το πρόβλημα εστιάζεται στη μετάφραση. Ίσως να μη σου ταίριαξε το θέμα μέσα στο καλοκαίρι. Γενικά, τέτοια αριστουργηματα είναι για να τ' απολαμβάνεις. Οπότε, είναι προτιμότερο να το ξαναπιάσεις κάποια άλλη στιγμή. Ο χειμώνας ομολογουμένως του "πάει" καλύτερα.
      Απορώ γι' αυτό που γράφεις σχετικά με τον Στάινμπεκ. Διαβάσαμε την ίδια μετάφραση;

      Αξιολογικές (δια)κρίσεις υπάρχουν, αλίμονο. Έχω αναφερθεί σε μια ανάλογη περίπτωση, χωρίς όμως τελικά να αισθάνομαι χαμένη διαβάζοντας... Ντίκενς. Το αντίθετο μάλιστα!

      Διαγραφή
    2. Διάβασα τον Στάινμπεκ από τις εκδόσεις Δαμιανός, μια έκδοση που ομολογουμένως δεν βοηθούσε την αναγνωστική απόλαυση, όμως η μετάφραση ήταν η γνωστή του Κοσμά Πολίτη. Και εκεί, εντόπισα κάποια στοιχεία της μετάφρασης που έκαναν το κείμενο να μοιάζει ανεπίκαιρο γλωσσικά. Μπορεί να μην ήταν σπουδαία παραπτώματα απλώς νύξεις μιας προσωπικής δυσαρέσκειας. Βέβαια, δεν μου άρεσε διόλου και ο ίδιος ο Στάινμπεκ αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξα αντικειμενικός απέναντι στην κρίση μου για την μετάφραση!

      Σχετικά με τον Τζέημς τώρα, που λατρεύω, ίσως φταίει αυτό που λες. Θυμήθηκα την προτροπή σου να διαβαστεί χειμώνα πλάι στο τζάκι και κατάλαβα πως ο Ιούλιος δυσχεραίνει την ανάγνωση. Όσον αφορά την μετάφραση, διαπίστωσα ότι οι μακριές φράσεις του Τζέημς κάπως δεινοπαθούσαν στα χέρια του Πολίτη, τουλάχιστον σε μερικά μόνο σημεία. Είχα διαβάσει πριν καιρό το "Θηρίο στη ζούγκλα" και είχα διαπιστώσει με χαρά ότι εκεί ο μακροπερίοδος λόγος του συγγραφέα έτυχε καλύτερης αντιμετώπισης. Βέβαια, μπορεί να φταίει η διαφορά δυναμικότητας ανάμεσα στα δυο βιβλία! Τέλος πάντων, όλα θα λυθούν (ή θα μπερδευτούν ακόμα περισσότερο!) με μια νέα μελλοντική μετάφραση!

      Καλό απόγευμα :)

      Διαγραφή
  2. Έχεις δίκιο, είναι πολύ σημαντικό (και δύσκολο) το έργο των μεταφραστών και χαίρομαι που ολοένα και περισσότερο λαμβάνουν τις αναφορές και την αναγνώριση που τους αξίζει.

    Και, όπως έγραφα σε μια ανάρτησή μου : "ενίοτε, εκτός του συγγραφέα, και ο μεταφραστής γράφει λογοτεχνία".

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. μεγάλη υπόθεση η μετάφραση, τι να λέμε τώρα...
    πρέπει να γνωρίζεις άριστα δύο (τουλάχιστον) γλώσσες με όλες τις παραξενιές τους, να κατέχεις το έργο του συγγραφέα που μεταφράζεις για να αποδώσεις σωστά το ύφος, να έχεις ταλέντο στο γράψιμο ώστε το μεταφρασμένο κείμενο να είναι το ίδιο απολαυστικό και να έχεις γερό στομάχι για να αντέξεις τους πολλούς καφέδες που θα πιείς μέχρι την ολοκλήρωση της μετάφρασης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. θ., αυτό με τους καφέδες δεν το είχα σκεφτεί, αλλά μάλλον κάπως έτσι θα πηγαίνει!

      Διαγραφή
  4. Συμφωνώ απόλυτα με τις απόψεις σου για τη μετάφραση, Αγγελική! Καλώς σε ξαναβρίσκουμε!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Χαίρομαι που τα ξαναλέμε, αν και αυτή η επιστροφή μου είναι ένα στοίχημα με το χρόνο.
    Να μας γράφεις κι εσύ, ναι;

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...