Παρασκευή, 7 Μαρτίου 2014

Το Τρίτο Ράιχ, Ρομπέρτο Μπολάνιο



«Αυτό το είδος παιχνιδιών σου προξενεί μια περίεργη διάθεση να βρεις στοιχεία. Είναι σαν να θέλουμε να μάθουμε όλα όσα έγιναν ώστε να αλλάξουμε αυτά που έγιναν λάθος» (298).

Το μυθιστόρημα Το Τρίτο Ράιχ είναι έργο ενός σπουδαίου λογοτέχνη που τα τελευταία χρόνια έχει επιβληθεί ανάμεσα στους σημαντικότερους λατινοαμερικάνους της σύγχρονης ξένης πεζογραφίας και έχει δεχτεί σημαντικές λογοτεχνικές διακρίσεις. Για τους περισσότερους αναγνώστες ανά τον κόσμο, κορυφαίο δημιούργημά του θεωρείται το 2666, όπου αναδεικνύεται στο έπακρο το συγγραφικό του ταλέντο.

Ο Χιλιανός Ρομπέρτο Μπολάνιο (1953-2003) μεγάλωσε στο Μεξικό, όμως το 1973 ανέπτυξε επαναστατική δράση στο γενέθλιο τόπο του, προκειμένου να στηρίξει την κυβέρνηση Αλλιέντε. Με την άνοδο του Πινοσέτ στην εξουσία και την επιβολή της δικτατορίας, συνελήφθη ως ύποπτος τρομοκρατίας. Αποφυλακιζόμενος επιστρέφει στο Μεξικό, όπου διάγει μποέμικη ζωή και γίνεται γνωστός στους λογοτεχνικούς κύκλους για τον αυθορμητισμό και τη δυναμικότητα του χαρακτήρα του. Το 1978 μετανάστευσε στην Ισπανία, παντρεύτηκε, έζησε προσωρινά στην Κόστα Μπράβα και τέσσερα χρόνια μετά εγκαταστάθηκε μέχρι το θάνατό του στην Blanes, μια παραλιακή πόλη της Καταλωνίας.

Ενώ τις προηγούμενες δεκαετίες της ζωής του γράφει ποίηση, συλλογές διηγημάτων και νουβέλες, μετά τη δημιουργία της δικής του οικογένειας, ο φόβος της επερχόμενης οικονομικής δυσχέρειας τον στρέφει στην μεγάλη φόρμα. Εντούτοις, ο ίδιος πάντα θα αισθάνεται ποιητής.

Το ντεμπούτο στο μυθιστόρημα μεγαλύτερης έκτασης γίνεται το 1989 με το Τρίτο ράιχ, ένα βιβλίο που παρέμενε στα συρτάρια του Μπολάνιο, μέχρι να δοθεί από τη σύζυγό του για έκδοση μετά το θάνατό του, το 2010.

Θέμα του βιβλίου είναι ο πόλεμος ως παιχνίδι στρατηγικής, ενώ το επιτραπέζιο παιχνίδι στο οποίο εθίζεται ο πρωταγωνιστής του, η λογοτεχνική μεταφορά του.

Ο τίτλος αναφέρεται υπαινικτικά και ποτέ ξεκάθαρα στο εθνικοσοσιαλιστικό, γερμανικό, ναζιστικό κόμμα που με επικεφαλής τον Αδόλφο Χίτλερ και την εξοντωτική φυλετική πολιτική που ακολούθησε, οδήγησε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με δραματικές αλλαγές στον παγκόσμιο χάρτη. Ωστόσο, το Τρίτο Ράιχ, από άποψη μυθιστορηματικής πλοκής, είναι ένα επιτραπέζιο παιχνίδι στρατηγικής με το οποίο ασχολείται ο πρωταγωνιστής και αφηγητής της ιστορίας, ο 25χρονος Ούντο Μπέργκερ, ένας επαγγελματίας των wargames που παίζει με τα στρατιωτάκια του και στοχάζεται πυρετωδώς στην οργάνωση του πολέμου για τη διεξαγωγή μαχών, επιθυμώντας να αλλάξει την ιστορία.

Ο νεαρός Γερμανός πρωταθλητής του Tρίτου Ράιχ φτάνει οδικώς με την κοπέλα του σ’ ένα ξενοδοχείο Γερμανών της Κόστα Μπράβα- γνώριμο από τότε που πήγαινε μικρός με την οικογένειά του- για να περάσουν τις πρώτες τους καλοκαιρινές διακοπές. 
Κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο τουριστικό θέρετρο, ο Ούντο θα βρεθεί με τη σύζυγο του ιδιοκτήτη του ξενοδοχείου που τον γοήτευε από παλιά, θα γνωριστεί μ’ ένα ζευγάρι Γερμανών παραθεριστών, δύο περίεργους ντόπιους και έναν παραμορφωμένο τύπο που νοικιάζει ποδήλατα στην παραλία, τον Καμένο. 
Τη στιγμή που οι φιλίες και ο έρωτας τον πιέζουν, το παιχνίδι απορροφά όλη την προσοχή του και τον απελευθερώνει. Κλείνεται με τις ώρες στο δωμάτιο του ξενοδοχείου και προσπαθεί να βρει νέες στρατηγικές παιξίματος, ώστε να βελτιώσει την τεχνική του. Αρχίζει να κρατά ημερολόγιο, για να ασκηθεί στο γραπτό λόγο, καθώς συμμετέχει με κείμενά του σε εξειδικευμένα περιοδικά στρατηγικής παιχνιδιών και επιθυμεί να βιοποριστεί μέσα από αυτά.  
Το καλοκαίρι ωστόσο φτάνει στο τέλος του και όλα βαθμιαία επιστρέφουν στην κανονικότητά τους. Η σύντροφός του αναχωρεί για τη Γερμανία ενοχλημένη από την αδιαφορία του, ενώ ο καρδιακός του φίλος Κόνραντ, παίκτης παιχνιδιών στρατηγικής και εμψυχωτής του στη συγγραφή, τον συμβουλεύει να επιστρέψει, γιατί ρισκάρει τη θέση του στη δουλειά.
Στο μεταξύ, ο 25χρονος άθελά του εμπλέκεται στην υπόθεση πνιγμού του ενός γερμανού παραθεριστή, εξαιρετικού σέρφερ, και με το πρόσχημα της υποτιθέμενης φιλίας που αναπτύχθηκε εντός λίγο μόνο ημερών με το θύμα δεσμεύεται απέναντι στις τοπικές αρχές και επιτείνει την παραμονή του στην Κόστα Μπράβα.
Μολαταύτα, ο πραγματικός λόγος της αναβολής της επιστροφής του είναι, ότι έχει βρει τον ιδανικό αντίπαλο για να παίξει. Αφού πρώτα μυεί τον Καμένο στους κανόνες του παιχνιδιού με τις καρτέλες των στρατηγών και των πεσόντων μάχης, ο λατινοαμερικάνος αναδεικνύεται σε άξιο αντίπαλο, ικανό να αναποδογυρίσει τη ζωή του πρωταθλητή. Και τα καταφέρνει.


Ο Μπολάνιο γράφει ένα βιβλίο μυστηριώδες, συμβολικό, αμφίσημο. Η λογοτεχνία είναι το μέσο για να μιλήσει ο συγγραφέας ελεύθερα για πράγματα που τον απασχολούν σε σχέση με την πολιτική της εποχής του, την επάνοδο του Ναζισμού και την επίδρασή του στην καθημερινότητα των ανθρώπων.

Σε όλη τη διάρκεια της αφήγησης πλανάται μια ιστορία βιασμού, ένας πνιγμός που τα αίτιά του δεν έχουν διαλευκανθεί, η σεξουαλικότητα της Γερμανίδας Χάννα-κακή συναναστροφή για την αγαπημένη του Ίνγκεμποργκ, ο κλινήρης μα πανταχού παρών ξενοδόχος σύζυγος της θελκτικής φράου Έλζε που είναι αντίπαλος του Ούντο στη ζωή και το παιχνίδι, το χασίς που καπνίζει μαζί με τους ντόπιους και την μικροσκοπική καμαριέρα που πλαγιάζει με τους άντρες με την ευκολία μιας πόρνης.
Το μυθιστρόρημα περιέχει έμμεσες αναφορές στον ολοκληρωτισμό απέναντι στους ξένους (όλοι οι ντόπιοι υπάλληλοι του ξενοδοχείου φοβούνται τον Ούντο και τον θεωρούν τρελό), τη λογοτεχνία (αναφέρεται στο ελαφρύ ανάγνωσμα της κοπέλας του που οπωσδήποτε δεν μπορεί να υπηρετεί ένα ιδεολογικό μόρφωμα, είναι χαμηλή), το ρατσισμό (ο λατινοαμερικάνος Καμένος έχει παραμορφωθεί, γιατί είναι θύμα ναζιστικής επίθεσης, στοιχείο που μας δίνεται σταδιακά και με φόβο), τη φιλία (η ευκολία των τρίτων σε αυτήν και η δυσκολία του ήρωα να την πιστέψει).


Εν κατακλείδι, το βιβλίο με την ημερολογιακά στημένη αφήγηση ήταν αρκετά «αντρικό» για μένα και δυσκολεύτηκα να ταυτιστώ με τον ήρωα. Το κείμενο απέκτησε ενδιαφέρον σχεδόν μετά τις πρώτες 150 σελίδες, κάτι που με κάνει να πιστεύω πως αυτό το μέρος θα ήταν πιο ευχάριστο στην ανάγνωση, αν ήταν πιο σύντομο. Από την άλλη, γνωρίζοντας ότι το Τρίτο ράιχ είναι ένα πρώιμο και ημιτελές μυθιστόρημα που εκδόθηκε χωρίς ο δημιουργός του να το εγκρίνει και δίχως να έχει την δυνατότητα να επέμβει εκ νέου σε αυτό ώστε να φτάσει σε διαφορετική μορφή από αυτήν που ο αναγνώστης κρατά στα χέρια του, μου δίνει κίνητρο για να γνωρίσω και το υπόλοιπο συγγραφικό του έργο.

Γιατί χωρίς αμφιβολία εκείνο που μένει μετά την ανάγνωση, είναι ο τρόπος γραφής του Μπολάνιο με την ποιητικότητα του λάιτ μοτίφ «Η Ίνγκεμποργκ κοιμάται», τις ομιχλώδεις περιγραφές της αυτοσυγκέντρωσης του ήρωα στο παιχνίδι, την εξαιρετική απόδοση της θολούρας που προκαλεί στον πρωταγωνιστή η αϋπνία και η υπερδιέγερση του νου, τις υπέροχες παρομοιώσεις και τα λυρικά λογοτεχνικά σύνολα που ξεπροβάλλουν σαν ανταύγειες μέσα στην πεζότητα της αφήγησης. Με μία λέξη, η ατμόσφαιρα.



Μπολάνιο Ρομπέρτο, Το Τρίτο Ράιχ, μτφ. Κρίτων Ηλιόπουλος, εκδ. Άγρα, σελ. 398.

11 σχόλια:

  1. Ο πόλεμος ως παιχνίδι...Πάντα υπέροχος ο Μπολάνιο.
    Είναι πολύ κρίμα που οι Άγριοι Ντετέκτιβ και το 2666 έχουν εξαντληθεί. Ήμουν από τους τυχερούς που πρόλαβαν και τα πήραν αλλά τι γίνεται με αυτούς που ανακαλύπτουν τώρα αυτόν τον κορυφαίο συγγραφέα;
    Ε.Γ

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Μην κλαις για το 2666, μόλις έμαθα ότι θα επανεκδοθεί!
      Ε.Γ.

      Διαγραφή
    2. Και πόσο διαχρονικός και επικαίρος! Γιατί, δυστυχώς θα υπάρχουν πάντα άντρες που βλέπουν τον πόλεμο σαν ένα παιχνίδι με στρατιωτάκια.
      Εγώ πάντως κλαίω για το 2666. Όταν κυκλοφόρησε, δεν μπορούσα να ανταποκριθώ στην τιμή του. Κι έτσι το έχασα. Το χειρότερο είναι, πως δεν υπάρχει ούτε στην τοπική βιβλιοθήκη, οπότε θα χρειαστεί να περιμένω μέχρι να επανεκδοθεί.
      Γενικότερα, είναι άδικο να μην είναι διαθέσιμοι συγγραφείς αυτού του βεληνεκούς τη στιγμή που έχουν πετύχει εκδοτικά.

      Διαγραφή
    3. Γιούπι!!
      Τα νέα σου με κάνουν πολύ χαρούμενη.
      Αυτή τη φορά θα δώσω στο 2666 την υψηλότερη προτεραιότητα. Άλλωστε, τόσες μέρες θα περάσω συντροφιά του, τί στο καλό;

      Διαγραφή
  2. Καλημέρα Αγγελική!

    Το κατάφερες τελικά και για ένα βιβλίο που σε ταλαιπώρησε στα όρια της κόπωσης, έκανες και μια πολύ όμορφη παρουσίαση!

    Συμπτωματικά, τώρα τελειώνω το άλλο βιβλίο του Μπολάνιο, προσφάτως εκδοθέν, "Το φυλαχτό". Αυτό θα σου άρεσε σίγουρα περισσότερο καθώς πρωταγωνιστεί μία γυναίκα, όχι όμως κάποια τυχαία αλλά η μητέρα όλων των Ποιητών! Επιπλέον, στο Φυλαχτό ανακαλύπτεις όλες τις αρετές που χρησιμοποιεί αφειδώς στους Άγριους Ντετέκτιβ, όπως και τις πρώτες εμφανίσεις του λογοτεχνικού του άλτερ έγκο του Αρτούρο Μπελάνο! (Νομίζω ότι οι Άγριοι Ντετέκτιβ προηγούνται του Φυλαχτού, παρόλα αυτά μοιάζει ότι το Φυλαχτό είναι ένα προοίμιο των Ντετέκτιβ. Σ' αυτό συμβάλει και η μικρή έκταση και η αραιογραμμένη αφήγηση του Φυλαχτού που είναι το 1/10 της ιστορίας των Ντετέκτιβ και η θεματική με το σμάρι των νεαρών ποιητών που παρελαύνουν σε όλες τις σελίδες).

    Όσο για το Τρίτο Ράιχ μοιάζει με ένα άσχημο ιντερμέδιο σε όλη την υπόλοιπη πορεία του συγγραφέα και πιστεύω ότι για όσο ακόμα θα ζούσε (αφού πέθανε υπερβολικά νέος) θα το κρατούσε κλεισμένο στο συρτάρι του! Αν αυτό ήταν το μόνο βιβλίο του που διάβασες, εύχομαι να διαβάσεις κάτι περισσότερο αντιπροσωπευτικό και θα τον λατρέψεις! Το Φυλαχτό ή οι Άγριοι Ντετέκτιβ (αν τους βρεις!) είναι καλές επιλογές. Αν πάλι θες το 2666, κάνε μια προσπάθεια να το παραγγείλεις από τα Πάμπλικ. Ο αδερφός μου το παρήγγειλε τον περασμένο Δεκέμβρη, αρκετό καιρό μετά την υποτιθέμενη καθολική εξάντληση των αποθεμάτων! Δεν χάνεις τίποτα να ρωτήσεις αν τους ξέμεινε κανένα αντίτυπο.

    Έχεις δίκιο σε αυτό που λες για τον πόλεμο. Όταν βλέπω ντυμένους στρατιώτες και τανκς (όπως πρόσφατα στην Ουκρανία) νιώθω ένα γκροτέσκο συναίσθημα να με κατακλύζει και αν δεν γελάω είναι γιατί γνωρίζω τις θλιβερές συνέπειες αυτής της γελοιότητας. Η διάθεση για πόλεμο είναι μια αφύσικη παράταση της παιδικής ηλικίας. Ακόμα και η ρητορική που συνήθως χρησιμοποιείται από τους έμπειρους του πολέμου - πόλεμος είναι ένα παιχνίδι για μεγάλους! - είναι αντιπροσωπευτική της παιδικής ψυχοσύνθεσή τους.

    Έγραψα πολλά, ελπίζω να μην κούρασα. Σε χαιρετώ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Διόλου δεν με κουράζεις Μαραμπού, κάθε άλλο.

      Θ' ακολουθήσω τη συμβουλή σου και θα δοκιμάσω το "Φυλαχτό".
      Την πρόταση για το "2666" ομολογουμένως δεν την είχα σκεφτεί. Θα το αναζητήσω το καλοκαίρι, που οικονομικά είμαι καλύτερα.
      Εντός λίγο ημερών θα αξιοποίησω τα χρήματα του κουμπαρά σε βιβλία προσφοράς.

      Δεν ξέρω αν ο συγγραφέας θα κρατούσε ακόμα στο συρτάρι του το Ράιχ αν βρισκόταν στην ζωή, πάντως έπιασα τον εαυτό μου να θυμώνει με την αγένεια της συζύγου να το δώσει για έκδοση!

      Διαγραφή
  3. Εγώ, αντιθέτως, τάσσομαι υπέρ της συζύγου, υπάρχουν χίλιοι δυο λόγοι, ευνόητοι και μη, να εκδοθεί το βιβλίο, που δεν έχουν να κάνουν καθόλου με την αγένεια. Αυτή η τάση υπεράσπισης απορρέει από τον παρ' ολίγον κίνδυνο να μην γνωρίσει κανείς μας τον σπουδαιότερο συγγραφέα του 20 αιώνα. Φυσικά αναφέρομαι στον Κάφκα. Ανάλογη περίπτωση, μικρότερης όμως κλίμακας, είναι και ο Πεσσόα. Είναι αγένεια να σκαλίζουμε το μπαούλο του ή όχι; Νομίζω πως όχι και επειδή η προσωπική μου μεταφυσική κινείται στο χώρο της απόλυτης ανυπαρξίας, νομίζω ότι δε θα του καίγεται καρφάκι τι κάνουμε εμείς!

    Καλές αναγνώσεις! Περιμένω με χαρά τις προτάσεις σου!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Εντάξει, το είπα λίγο μεταξύ σοβαρού και αστείου, για να εκφράσω το αίσθημα δυσφορίας που με εκανε να νιώσω τουλάχιστον στην αρχή του, δεδομένου ότι ο συγγραφέας δεν είχε τη δυνατότητα να το διορθώσει με αποτέλεσμα να βρεθεί άδικα εκτεθιμένος στα μάτια μου.
      Προφανώς και ήταν θεμιτό να το δώσει η σύζυγός του για έκδοση. Άλλωστε, είναι ένα μυθιστόρημα που σύμφωνα με τους "μπολανικούς" εντάσσεται στη λογοτεχνική του παραγωγή, δεν ξεφεύγει από αυτήν.

      Μα, πώς σ' αρέσει πάντα να με στριμώχνεις έτσι, παλιοπούλι; :-P

      Διαγραφή
  4. Εγώ δεν στριμώχνω ποτέ κανέναν! Να μου πέσουν τα πούπουλα αν το κάνω!!! :Ρ

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Επιτέλους, βρήκα γυναίκα που της άρεσε το Τρίτο Ράιχ :)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Σίγουρα Ρειμόντ το Ράιχ είναι ένα χαρισματικό βιβλίο, παρόλο που η πρωτοπρόσωπη αφήγηση αποτέλεσε για μένα σκόπελο, ώστε να μπω στο μυαλό του Ούντο και να ζήσω μαζί του.
      Προοιωνίζει έναν μεγάλο συγγραφέα και υπόσχεται πολλά για τα άλλα έργα του που επιμελήθηκε ενδελεχώς πριν την έκδοση.

      Διαγραφή
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...