Τρίτη, 22 Οκτωβρίου 2013

Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι, Μίλαν Κούντερα




«Ο μύθος της αιώνιας επιστροφής μας λέει αρνητικά, ότι η ζωή που μια για πάντα θα εξαφανιστεί και δεν θα ξανάρθει, μοιάζει με μια σκιά, ότι δεν έχει βάρος, ότι ήδη από σήμερα είναι πεθαμένη, κι ότι όσο άσπλαχνη, όσο ωραία, όσο λαμπερή κι αν είναι, αυτή η ομορφιά, αυτή η φρίκη, αυτή η λαμπρότητα, δεν έχουν κανένα νόημα»

Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι ανήκει σ’ εκείνη την κατηγορία των βιβλίων που θέλω να επιστρέφω. Μυθιστόρημα με στοιχεία δοκιμίου, βρίθει γενικών αληθειών που αφορούν την πατρίδα, την ιστορία, το ίδιο το άτομο.

Πρόκειται για ένα πολυφωνικό έργο στο οποίο ο παντογνώστης αφηγητής βρίσκεται στο μυαλό των ηρώων του, μας μιλά γνωρίζοντας τις μύχιες σκέψεις τους και κάποτε παρεμβαίνει θέλοντας να αποποιηθεί  οποιαδήποτε ταύτιση αφηγητή-συγγραφέα. Τα πρόσωπα του μυθιστορήματος είναι οι ίδιες μου οι δυνατότητες που δεν πραγματοποιήθηκαν (271).

Ο αφηγητής με δεξιοτεχνία μετατοπίζεται στον άξονα του χρόνου και μας παρουσιάζει την ιστορία χωρίς να ακολουθεί χρονολογική σειρά. 

Στη ιδιαιτερότητα της αφήγησης ανήκουν και οι «ονειρικές αφηγήσεις», οι αφηγήσεις που αφορούν το υποσυνείδητο και τα όνειρα των ηρώων. Επιπλέον, όλο το έργο διατρέχει η αποσπασματικότητα: ο αφηγητής συχνά ξαναπιάνει μια φράση που απλά έχει αναφέρει σε προηγούμενο κεφάλαιο και την συμπληρώνει σταδιακά.

Σε α΄ επίπεδο το μυθιστόρημα ασχολείται με τον έρωτα (και κατ’ επέκταση την οικογένεια και τις ρίζες μας, την πατρίδα, την ιστορία)  και τον διαφορετικό τρόπο που μπορεί να εκδηλωθεί μέσα από τα άτομα.
Έτσι, θα μπορούσε να έχει δύο διαφορετικούς τίτλους:
-          Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι    και
-          Η αβάσταχτη βαρύτητα του είναι.

Η βαρύτητα στον έρωτα αντιπροσωπεύει τη σχέση που αναπτύσσεται μεταξύ του Τόμας και της Τερέζα. Η Τερέζα, μια σερβιτόρα που αργότερα γίνεται φωτογράφος, μπαίνει μοιραία στη ζωή του χειρουργού Τόμας, ζηλεύει τις ερωμένες του (μεταξύ των οποίων και η Σαμπίνα), στα όνειρά της βλέπει τις απιστίες του και ζει με την μυρωδιά των ξένων γυναικών στα μαλλιά του αγαπημένου της που αργότερα θα γίνει επίσημα ο σύζυγός της. Αρκεί ο τρόπος που ο ένας από τους δύο, που η ίδια αντιμετωπίζει έτσι τον έρωτά τους, ώστε αυτός παντοτινά να βρίσκεται στο πεδίο της βαρύτητας.

Με αβάσταχτη ελαφρότητα διάγει τη ζωή του ο Τόμας και στην ίδια κατεύθυνση κινείται και η άλλη ηρωίδα του μυθιστορήματος, η Σαμπίνα. Πρόκειται για μια καλλιτέχνιδα που θέλει να ζει χωρίς δεσμεύσεις, απολαμβάνοντας κάθε στιγμή ελευθερίας. Δε διστάζει να χωρίσει από ένα μεγάλο της έρωτα, τον Φραντς, προκειμένου να απαλλαχτεί από το βάρος της κτητικότητας που της δείχνει και ν’ απαγκιστρωθεί από τον πόθο του να γίνει η επίσημη ερωμένη του. 

Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι έρχεται να μας θυμίσει το εφήμερο της ανθρώπινης ύπαρξης μέσα στη ρευστότητα του κόσμου. Ο τρόπος που ο κάθε άνθρωπος θεάται την ύπαρξή του σε σχέση με τους άλλους, εγγράφεται μόνο μία φορά στην ταινία της ζωής του. Η ελαφρότητα και η βαρύτητα είναι ιδιότητες που εμείς επιλέγουμε.

Σε β΄ επίπεδο βλέπουμε πώς οι πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις επιδρούν στα άτομα και καθορίζουν τη μοίρα τους. Η «Άνοιξη της Πράγας» και η ρώσικη εισβολή του 1968 περνούν στις γραμμές του βιβλίου δίχως ν’ αφήσουν τους ήρωες ανέγγιχτους. Οι ζωές των ηρώων, οι επιλογές τους, είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τις ανακατατάξεις που γίνονται σε επίπεδο κοινωνικοπολιτικό. 

Έτσι, το μυθιστόρημα πέρα από ερωτικό είναι υπόγεια αλλά βαθιά πολιτικό, φιλοσοφικό, ποιητικό. Στις σελίδες του παρεισφρέουν στοιχεία που αφορούν τη μυθολογία (Οιδίποδας), τη θρησκεία (τρόπος ενταφιασμού των νεκρών) και την ιστορία (αρχαία και σύγχρονη) και όπου το τυχαίο παίζει καταλυτικό ρόλο, καθώς συνδέει τις ζωές των πρωταγωνιστών.

Με λίγα λόγια είναι ένα ολοκληρωμένο έργο τόσο από άποψης θεματικής που στη βάση του πραγματεύεται τη φύση του έρωτα και των επιλογών μας σε σχέση μ’ αυτόν και τη ζωή γενικά, όσο και από άποψη αφηγηματικής τεχνικής, γραμμένο μοντερνιστικά, πρωτοποριακά, τελείως διαφορετικά απ’ ότι μέχρι στιγμής έχω διαβάσει.


Κούντερα Μίλαν, Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι, μτφ. από τα γαλλικά Κατερίνα Δασκαλάκη, εκδ. Βιβλιοπωλείο της Εστίας, σελ.384.

10 σχόλια:

  1. Α! Σε ευχαριστώ!
    Θα περάσω αύριο κάποια στιγμή με την ηρεμία μου να σε διαβάσω :)
    Φιλιά!

    ΑπάντησηΔιαγραφή

  2. Ο υπέροχος Κούντερα!
    Μου αρέσει ο τρόπος που προσέγγισες το βιβλίο. Νομίζω ότι το έκανες ελκυστικό σε μεγάλο βαθμό, έως αγαπητερό.
    Εδώ και πολλές δεκαετίες παραμένει στα top-10 λατρεμένα βιβλία της ζωής μου. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μυθιστόρημα-δοκίμιο (ή δοκιμιακό μυθιστόρημα).
    Αξίζει να τον ανακαλύψει κανείς τον Κούντερα, με το πολύ χαρακτηριστικό, το πολύ ιδιαίτερο στυλ, από "Το αστείο" του μέχρι και όλα τα επόμενά του.
    Προσωπικά θεωρώ ότι γράφει υψηλή λογοτεχνία. Μέχρι που θα του άξιζε Νόμπελ -αν έχει καμιά σημασία αυτό πλέον.

    ΥΓ. Έχει γυριστεί ταινία με τους Daniel Day-Lewis, Juliette Binoche, Lena Olin.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Πραγματικά ο Κούντερα έχει τη δική του ταυτότητα στον τρόπο που γράφει. Νομίζω πως αν μου έδιναν ένα κείμενό του για να αναγνωρίσω τον συγγραφέα, θα τον έβρισκα στ' αλήθεια!
      Το Υ.Γ. σου είναι πολύ σημαντικό. Την ταινία δεν την έχω δει, ελπίζω να αφουγκράζεται την ατμόσφαιρα του βιβλίου.
      Χαίρομαι που σου άρεσε ο τρόπος της παρουσίασής μου. Το έκανα κατά κάποιο τρόπο "αγαπητερό", γιατί το αγάπησα από την πρώτη του λέξη...
      Ευχαριστώ για το σχόλιο, να τα λέμε :-)

      Διαγραφή
  3. Και εγώ θέλω να δώσω τα εύσημα για την παρουσίασή σου! Πραγματικά το κάνεις πολύ ελκυστικό το βιβλίο. Δε ξέρω αν συμφωνείς αλλά, "η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι" ειδικότερα και ο Κούντερα γενικότερα, έχουν χρησιμοποιηθεί ως παραδείγματα σκωπτικής αντιμετώπισης από εκείνους που δεν αγαπούν την καλή λογοτεχνία, την οποία και χαρακτηρίζουν ενίοτε "κουλτουριάρικη" ή "βαριά".
    Δεν έχω ακούσει για άλλον συγγραφέα και βιβλίο (του οποίου ο τίτλος πρέπει να το παραδεχτώ, έχει αυτά τα χαρακτηριστικά που τον καθιστούν "κουλτουριάρικο") να γίνεται τόση κατάχρηση. Ίσως μόνο ο Ντοστογιέφσκι μπορεί να τον συναγωνιστεί, τον οποίο όμως, δεν χαρακτηρίζουν "βαριά κουλτούρα" αλλά περιγράφουν περιφραστικά ως έναν "βαρύ συγγραφέα", εννοώντας μάλλον το ύφος του, το μέγεθος και τα θέματα των βιβλίων του. Αυτή η μετριοπαθής στάση στην ειρωνεία τους, αναγνωρίζει άθελά τους, τα δυσανάλογα μεγέθη των δύο συγγραφέων;

    Σημείωση: τα παραπάνω συμπεράσματα αφορούν στενότατο κύκλο γνωριμιών και ουδεμία ευθύνη φέρουν για το ορμητικό ρεύμα των αναγνωστών ανά τον κόσμο!

    Υ.Γ. Δε ξέρω αν βγάζουν κανένα νόημα όλα τα παραπάνω. Δεν έχω πιει και καφέ και αυτό, είναι ανεπίτρεπτο για σχολιαστή ενός μπλογκ που μοιράζεται ισόποσα την αγάπη του για την λογοτεχνία και τον καφέ. Δε θα επαναληφθεί.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Χαίρομαι που σου άρεσε η παρουσίαση και σ' ευχαριστώ για τα καλά σου λόγια! Προσπάθησα να μιλήσω για την "Αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι" με τρόπο απλό. Είναι δύσκολο να αποτυπώνεις την ατμόσφαιρα και το περιεχόμενο των βιβλίων χωρίς ν' απαλλαγείς από το ύφος του συγγραφέα και τις λέξεις του.

      Σίγουρα οι άνθρωποι άθελά μας βάζουμε ταμπέλες χωρίς καλά καλά να καταλαβαίνουμε το λόγο. Ίσως γιατί μας έρχεται εύκολο, κουβέντα να γίνεται.
      Νομίζω πάντως, πως σε όλα τα πράγματα, καλό είναι να γνωρίζουμε οι ίδιοι μας το αντικείμενο σχολιασμού και μετά να προβαίνουμε στην όποια κριτική του. Θέλω να πω: πολλοί αναπαράγουν σχόλια επειδή απλά τ' άκουσαν ή τα διάβασαν κάπου, χωρίς να έχουν προσωπική εμπειρία.

      Σε σχέση μ' αυτό που γράφεις για τον Ντοστογιέφσκι δεν μπορώ να απαντήσω, γιατί πάνε χρόνια από τότε που διάβασα ως μαθήτρια το "Έγκλημα και τιμωρία". Έκτοτε, δεν έχω διαβάσει κάτι άλλο δικό του, θα το ήθελα όμως. Ίσως επαναλάβω την άναγνωση του παραπάνω, οπωσδήποτε θα 'ναι διαφορετική τώρα...

      Όπως και να ΄χει, ο Κούντερα για μένα συγκαταλέγεται ανάμεσα στους Μεγάλους Συγγραφείς και ανυπομονώ να διαβάσω και τα υπόλοιπα έργα του.

      Υ.Γ. Μια χαρά νόημα βγάζουν όλα τα παραπάνω και το σχόλιό σου για το οποίο και σ' ευχαριστώ είναι εύστοχο, όπως πάντα!

      Η αγάπη για τα βιβλία πάντα θα νικά την αγάπη για τον καφέ. Σκέψου ότι για χρόνια έπινα ζεστό τσάι, ακόμη και μέσα στο κατακαλόκαιρο!
      Απλώς πλέον ο καφές με "πιάνει", με κρατάει ξάγρυπνη κι έχω συνδέσει τη μυρωδιά του με τις στιγμές που αφιερώνω για την προσωπική μου εκτόνωση που έχουν ως βάση τα βιβλία.


      Διαγραφή
  4. Και εγώ έπινα για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα ζεστό τσάι. Και αυτό με το κατακαλόκαιρο που επισημαίνεις, σε καταλαβαίνω απόλυτα. Έχω φάει δούλεμα...! Αλλά ακόμα και με τον καφέ, τα ίδια τραβάω, δεν μπορώ να πιω κρύους καφέδες, μου φαίνονται εντελώς άγευστοι και εκνευριστικοί καθώς κροταλίζουν τα παγάκια στα τοιχώματα του ποτηριού!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Μετά τη χθεσινή μας κουβέντα, στην οποία αναφερθήκαμε και στον Κούντερα, θέλησα να διαβάσω την παρουσίασή σου για το αγαπημένο μου δικό του βιβλίο. Χωρίς να υπερβάλλω, με παρακινείς να επιστρέψω σε αυτό για τρίτη φορά. Είναι από τους συγγραφείς που μου εμπνέει πολύ σεβασμό για την τέχνη του, την πρωτοτυπία του στο χειρισμό θεμάτων και ύφους.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δεν είναι όμορφο να υπάρχει αλληλεπίδραση; Εξαιρετικά γόνιμο θα έλεγα.
      Ο Κούντερα είναι λατρεμένος, πολυαγαπημένος και και και....
      Εύχομαι να τον ανακαλύψουν όσοι δεν τον έχουν διαβάσει. Έστω και ένα βιβλίο είναι αρκετό για να κερδίσει τη δική του θέση στην καρδιά και το μυαλό μας.

      Διαγραφή
  6. Θεωρώ απίστευτα εντυπωσιακό τον τρόπο με τον οποίο ο Κούντερα στο συγκεκριμένο μεγαλειώδες (κατ’ εμένα) βιβλίο, παρουσιάζει την οπτική γωνία του άντρα από τη μια και της γυναίκας από την άλλη για το ίδιο ακριβώς πράγμα. Σκέφτεται και περιγράφει καταστάσεις, γεγονότα, συναισθήματα καί σαν άντρας, αλλά καί σαν γυναίκα. Ανάλογο τρόπο γραφής, συνάντησα και στον Μ. Καραγάτση (π.χ. Η Μεγάλη Χίμαιρα).

    ΑπάντησηΔιαγραφή
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...